یادداشتی از دکتر کیومرث اشتریان استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران دموکراسی و مسئولیت اخلاقی
دموکراسی خوب است اما می تواند پیامدهایی غیراخلاقی داشته باشد. هفته گذشته حزب دونالد ترامپ در انتخابات کنگره شکست خورد. این شکست، یک پیروزی برای نهاد دموکراسی تلقی شد که توانسته است با ابزار صلح آمیز رای، قدرت یک «سیاستمدار پوپولیست» را محدود کند. گفته می شود که هنر دموکراسی آن است که قدرت را به زیر می کشد و امکان گردش سرآمدان سیاسی را فراهم می کند از همین رو انتخابات آمریکا انگیزه ای شد تا در مدح دموکراسی سخن رانده شود. اما آیا کسی می پرسد که مسئولیت «دموکراسی» در بقدرت رساندن چنین فردی چیست؟ و در برابر خون های ریخته شده توسط «منتخب دموکراسی» چه کسی مسئول است؟ اگر دموکراسی سبب شود که یک جنایتکار روانی به ریاست یک دولت برگزیده شود و سپس همین دموکراسی همان شخص را پایین بیاورد آیا از دموکراسی تمجید می کنیم که او را از قدرت پایین کشیده یا آن را نفرین می کنیم که اساسِ این ظلم را بنا نهاده است؟ مسئولیت نهادی و ساختاری دموکراسی انتخاباتی در قبال پیامدهای تصمیم‌های سیاسی چیست؟
یکی از بحث انگیزترین مناقشات در اندیشه سیاسی همین بحث است که در هیاهوی شیفتگی به انتخابات گم شده است. از جان استوارت میل تا هانا آرنت و دیگران همگی به این موضوع پرداخته اند و درمانی بر این درد نیافته اند یا شاید از هیبت «شکوه انتخابات» و «حماسه رای مردمی» نتوانسته اند راه حلی را نشان دهند. جان استوارت میل و آلکسی دو توکویل گفته اند که اکثریت مردم نیز می‌توانند به عامل استبداد تبدیل شوند. «میل» درباره کیفیت نمایندگی، مشارکت سیاسی، آموزش شهروندان، تناسب نمایندگی و خطر سلطه اکثریت بحث می‌کند. توکویل به اهمیت انجمن‌های مدنی، استقلال نهادهای محلی و قدرت جامعه مدنی در برابر تمرکز قدرت اکثریت توجه می‌کند. اما این راه حل ها مشکل عدم پاسخگویی نهاد دموکراسی را حل نمی کند. بطور مشخص «میل» در برابر این معضل که چگونه این نقص بزرگ دموکراسی قابل حل است حکومت نمایندگی همراه با سازوکارهای نهادی متوازن‌کننده را پیشنهاد کرده است. اما قاپ همه این «نهادهای متوازن کننده» در سیاست خارجی به یک کیسه می رود. او این روزها را ندیده بود که دموکراسی می تواند در روابط بین الملل خونشویی کند و جان هزاران هزار فلسطینی را فدای بولهوسی های «دموکراسی اسراییلی-آمریکایی» کند و آن را با «منافع ملی» توجیه کند و بلکه در همایش های انتخاباتی آن را دلپذیر کند. هانا آرنت به ما امکان می‌دهد میان گناه مرتکب جنایت و مسئولیت سیاسی جامعه‌ای که اقدامات آن حکومت به نامش انجام می‌شود، تمایز بگذاریم. اما این تمایز مشکل عملیاتی دموکراسی انتخاباتی را در این تناقض حل نمی کند. چون امثال ترامپ و نتانیاهو در صورت شکست شخصا به تعطیلات خواهند رفت. اما پرسش مقدر همچنان پابرجاست که خب تکلیف خطاهای بزرگ آنان که بر گردن دموکراسی است چه می شود؟ اگر قیمت سوخت در آمریکا پایین می آمد و رای دهندگان باز هم دیوانه ای همچون ترامپ را از طریق انتخابات کنگره تایید می کردند باز هم از دموکراسی تمجید می کردیم و نگاهی به نقص اساسی دموکراسی و خنثی بودن آن نسبت به اخلاق و جان انسان ها نمی کردیم. ممکن است یک نظام سیاسی از نظر رویه‌ای دموکراتیک باشد، اما از نظر اخلاقی به نتایجی برسد که با بنیادی‌ترین ارزش‌های انسانی، مانند حق حیات، آزادی و عدالت، تعارض داشته باشند. معمولا به مجرد اینکه دموکراسی، دیکتاتورها را با انتخابات از قدرت پایین می آورد مسئولیت اولیه ای که در به قدرت رساندن یک جنایتکار داشته است فراموش می شود. آیا دموکراسی می‌تواند پس از پایان دوره یک رییس جمهور و برکناری او، سازوکار خود را از مسئولیت اقدامات دوران حکومتش مبرا بداند؟
راه حل چیست؟ آیا می توان روش دموکراتیک را به کناری نهاد و به راه حل دیگری برای طراحی رژیم سیاسی اندیشید؟ نه ضرورتا، شاید بتوان با انتخابات های چند لایه و بعضا بیرون از نهادهای سیاسی (مثلا نهادهای دینی) قدرت مخرب دمکراسی را مهار کرد. یعنی دمکراسی را با خودِ دمکراسی اما بیرون از نهادهای سیاسی کنترل کرد. اما هنوز جرات نکرده ایم که به راه بهتری بیندیشیم و تا اطلاع ثانوی تنها نیمه پر لیوان را می بینیم و فقط از دموکراسی تمجید می کنیم. می توان نتیجه گرفت که دموکراسی نیازمند نظریه ای انسانی است و از این حیث الزاما باید با یک ایدئولوژی انسانی توام باشد تا:
اولاً فرایندی که از طریق آن به یک فرد ستمگر قدرت می‌دهد، در قبال اقدامات آن حکومت مسئولیت داشته باشد. و از آنجا که اقدامات ستمگرانه در جمعیت رای دهنده گم می شود باید پیشگیری کرد و نهادهای اجتماعی-اخلاقی جدیدی برساخت و ثانیاً، دموکراسی، علاوه بر تمرکز بر فرآیندهای بی روح در برابر جان انسان‌ها نیز پاسخ‌گو باشد. چون اساسا دموکراسی یک سازوکار است و از خلاء یک ایدئولوژی اخلاقی رنج می برد به همین دلیل است که دستاویز هر نخاله سیاسی می شود.
دموکراسی بعنوان «بهترین شکل حکومت» همچنان می تواند محل مناقشه باشد. آیا از طریق انتخابات های تو در تو در درون نظام سیاسی مسئله حل می شود یا اینکه خارج از دایره سیاست مداران می توان به چنین مکانیسم هایی دست یافت؟ مثلا نهادهای اخلاقی بین المللی یا حتی به قدرت های مذهبی؟ اما این مناقشه هم جدی است که این راه حل همان مشکل را جابه‌جا می‌کند یعنی اگر خودِ آن نهادهای بین المللی و مذهبی زمینه ساز توجیه جنایت باشند آنگاه چه باید کرد؟ در هر صورت اگر یک نظام انتخاباتی و سیاسی به‌طور مکرر زمینه قدرت‌گیری سیاستمدارانی را فراهم کند که تصمیم‌هایشان به بی‌عدالتی و آسیب‌های گسترده انسانی منجر می‌شود، نمی‌توان فقط به برکناری بعدی آنها افتخار کرد؛ باید سازوکارهای اجتماعی و نهادی تولیدکننده این وضعیت را نیز بررسی کرد.
ارزش دموکراسی فقط در «برابری رویه‌ای» نیست. دموکراسی را نباید فقط با توانایی‌اش در برکناری حاکمان، بلکه باید با توانایی‌اش در جلوگیری از آسیب‌های غیرقابل جبران انسانی نیز ارزیابی کرد. ارزش و توجیه سازوکار دموکراتیک در تناقض های این روزهای سیاست جهانی محل تردید و تامل و بلکه بهت و حیرت است و بشریت را دچار افسردگی سیاسی می کند.
