سلاحی که سلطان محمد را فاتح قسطنطنیه کرد

تینا مزدکی_پیش از فراگیر شدن توپخانه، یکی از مهم‌ترین اصول معماری نظامی این بود که دیوارها تا حد امکان بلند، ضخیم و مستحکم ساخته شوند. ارتفاع زیاد باعث می‌شد مهاجمان برای بالا رفتن از دیوار به نردبان، برج محاصره یا تجهیزات ویژه نیاز داشته باشند. از سوی دیگر، ضخامت دیوار مقاومت آن را در برابر ضربات منجنیق، دژکوب و دیگر ابزارهای محاصره افزایش می‌داد.
قلعه‌ها همچنین فقط یک دیوار ساده نبودند. خندق، برج‌های دفاعی، دروازه‌های مستحکم و چندین لایه دیوار می‌توانستند مسیر مهاجم را بسیار طولانی و پرهزینه کنند. برای همین، یک قلعه مستحکم می‌توانست هفته‌ها یا حتی ماه‌ها در برابر ارتشی بزرگ مقاومت کند. اما توپ باروتی (cannon) به‌تدریج این معادله را تغییر داد.

توپ‌های اولیه در قرون وسطی قدرت و دقت محدودی داشتند و استفاده از آن‌ها همیشه تعیین‌کننده نبود.
از قرن پانزدهم، پیشرفت در ساخت لوله توپ و استفاده از گلوله‌های چدنی، قدرت تخریب توپخانه را افزایش داد.
محاصره قسطنطنیه در سال ۱۴۵۳ یکی از مشهورترین نمونه‌های نقش توپخانه در شکستن استحکامات بزرگ بود.
دیوارهای بلند و عمودی در برابر ضربات متمرکز توپخانه آسیب‌پذیرتر شدند.
ظهور توپخانه باعث شد معماری دفاعی به سمت دیوارهای ضخیم‌تر، کوتاه‌تر و استحکامات زاویه‌دار حرکت کند.

باروت وارد میدان شد
توپ‌های اولیه در مقایسه با نمونه‌های بعدی سلاح‌هایی ابتدایی بودند. آن‌ها سنگ‌های بزرگ یا گلوله‌های فلزی را با استفاده از نیروی انفجار باروت پرتاب می‌کردند و مشکلاتی مانند وزن زیاد، دقت پایین، زمان طولانی برای بارگذاری و خطر ترکیدن لوله داشتند.
با این حال، فناوری توپ‌سازی به‌تدریج پیشرفت کرد. در قرن پانزدهم، استفاده از گلوله‌های چدنی و بهبود ساخت لوله توپ باعث شد توپخانه قدرت تخریب بیشتری پیدا کند. همچنین ساخت لوله‌های صاف‌تر به افزایش دقت توپ‌ها کمک کرد. اما یک تغییر مهم رخ داد و مهاجم دیگر مجبور نبود برای ورود به قلعه، الزاماً از دیوار عبور کند؛ می‌توانست تلاش کند خود دیوار را از بین ببرد.

«باسیلیکا»، توپ عثمانی متعلق به قرن پانزدهم میلادی

توپخانه چگونه نقطه‌ضعف دیوارها را پیدا کرد؟
دیوار بلند در برابر تیر و بسیاری از سلاح‌های پرتابی، مزیت بزرگی بود. اما توپخانه یک مشکل متفاوت ایجاد می‌کرد. توپ‌ها می‌توانستند بارها و بارها یک بخش مشخص از دیوار را هدف قرار دهند. هر شلیک به‌تنهایی لزوماً باعث فرو ریختن دیوار نمی‌شد، اما شلیک‌های مکرر می‌توانستند ساختار آن قسمت را ضعیف کنند.
وقتی بخشی از دیوار ترک می‌خورد یا فرو می‌ریخت، مهاجمان به جای عبور از یک مانع کامل، با شکافی در خط دفاعی مواجه می‌شدند. این شکاف همان چیزی بود که نیروهای پیاده می‌توانستند برای ورود به قلعه از آن استفاده کنند. در نتیجه، نقش توپخانه فقط تخریب مستقیم نبود، توپ می‌توانست ساختار دفاعی قلعه را برای حمله زمینی آماده کند.
قسطنطنیه، آزمایش بزرگ توپ‌های باروتی
یکی از مشهورترین نمونه‌های این تحول، محاصره قسطنطنیه در سال ۱۴۵۳ است. قسطنطنیه یکی از مستحکم‌ترین شهرهای جهان قرون وسطی بود. دیوارهای تئودوسیوسی این شهر در بخش زمینی شامل چند لایه دفاعی بود و خندق، دیوارهای متعدد و برج‌های بزرگ، آن را به هدفی بسیار دشوار تبدیل می‌کردند. دیوار داخلی در بخش‌هایی حدود پنج متر ضخامت و ۱۲ متر ارتفاع داشت و برج‌های متعددی از آن محافظت می‌کردند.

محاصره قسطنطنیه

با این حال، سلطان محمد دوم مشهور به محمد فاتح هنگام محاصره در سال ۱۴۵۳ چیزی در اختیار داشت که بسیاری از مهاجمان پیشین از آن برخوردار نبودند و آن هم توپخانه سنگین بود.
در میان توپ‌های عثمانی، نمونه‌هایی بسیار بزرگ وجود داشتند. بر اساس روایت‌های تاریخی، بزرگ‌ترین توپ مورد استفاده در محاصره حدود ۹ متر طول و دهانه‌ای نزدیک به یک متر داشت و می‌توانست گلوله‌ای با وزن حدود ۵۰۰ کیلوگرم را تا فاصله‌ای بیش از یک کیلومتر پرتاب کند. البته این توپ عظیم به دلیل زمان مورد نیاز برای بارگذاری و خنک شدن، تعداد شلیک محدودی در روز داشت.

سلطان محمد دوم

در کنار این توپ بزرگ، عثمانی‌ها از تعداد زیادی توپ کوچک‌تر نیز استفاده کردند که سرعت شلیک بالاتری داشتند. از ۶ آوریل ۱۴۵۳، بمباران دیوارهای قسطنطنیه آغاز شد و توپخانه به‌صورت مداوم بخش‌هایی از استحکامات را هدف قرار داد. مدافعان مجبور بودند در طول روز با توپ‌های کوچک‌تر پاسخ دهند و شب‌ها شکاف‌های ایجادشده را با سنگ، چوب، بشکه و دیگر مواد پر کنند. این اتفاق تصویری روشن از تغییر ماهیت جنگ بود، دیگر کافی نبود دیوار ضخیم باشد، دیوار باید در برابر توپخانه نیز دوام می‌آورد.

دیوارهای تئودوسیوسی

اما توپ به‌تنهایی قسطنطنیه را فتح نکرد
با وجود نقش مهم توپخانه، سقوط قسطنطنیه را نمی‌توان صرفاً نتیجه شلیک توپ‌ها دانست. محاصره حدود شش هفته طول کشید و مدافعان بارها حملات عثمانی را دفع کردند. توپ‌ها شکاف‌هایی در دیوار ایجاد می‌کردند، اما مدافعان تلاش می‌کردند این شکاف‌ها را ترمیم کنند.
عثمانی‌ها هم‌زمان از حملات زمینی و دریایی استفاده کردند و تلاش کردند نیروهای مدافع را در بخش‌های مختلف پراکنده کنند. انتقال بخشی از ناوگان عثمانی به شاخ طلایی نیز فشار بیشتری بر دفاع شهر وارد کرد. در نهایت، در حمله نهایی ۲۹ مه، نیروهای عثمانی پس از چند موج حمله توانستند وارد شهر شوند. بنابراین توپخانه یکی از عوامل مهم این پیروزی بود، اما در کنار آن، تعداد نیروها، محاصره دریایی، حملات پی‌درپی و فرسایش مدافعان نیز نقش داشتند.

فتح قسطنطنیه توسط سلطان محمد دوم

توپخانه، معماری قلعه‌ها را هم تغییر داد
وقتی مشخص شد دیوارهای بلند و عمودی در برابر توپخانه آسیب‌پذیرند، مهندسان مجبور شدند روش دفاع را تغییر دهند. دیوارها به سمت ضخیم‌تر و کوتاه‌تر شدن حرکت کردند. همچنین استفاده از شکل‌های زاویه‌دار و استحکامات چندلایه افزایش یافت تا توپ دشمن نتواند به‌راحتی یک سطح بزرگ و مستقیم را هدف قرار دهد.
در واقع، توپخانه باعث شد معماری نظامی از عصر قلعه‌های قرون وسطایی به سمت نوع جدیدی از استحکامات حرکت کند. در این طراحی جدید، هدف فقط بالا بردن دیوار نبود؛ بلکه باید انرژی گلوله توپ جذب یا منحرف می‌شد و نقاط آسیب‌پذیر نیز تا حد امکان کاهش پیدا می‌کردند.
قلعه‌ها ناپدید نشدند، شکلشان عوض شد
یک تصور رایج این است که توپ باروتی به محض ظهور، قلعه‌های قرون وسطایی را بی‌مصرف کرد. واقعیت پیچیده‌تر است. توپخانه برای مدتی طولانی هنوز مشکلاتی مانند وزن زیاد، جابه‌جایی دشوار، دقت محدود و سرعت شلیک پایین داشت. بنابراین قلعه‌ها همچنان می‌توانستند نقش مهمی در جنگ داشته باشند. اما منطق طراحی آن‌ها تغییر کرد.
دیوارهای بسیار بلند و برج‌های باریک جای خود را به استحکامات مقاوم‌تر در برابر توپ دادند. به‌تدریج، شکل‌های زاویه‌دار و ساختارهای کم‌ارتفاع‌تر توسعه یافتند و در اروپا نمونه‌هایی از دژهای ستاره‌ای به وجود آمدند. به این ترتیب، توپ باروتی نه اینکه قلعه را یک‌شبه نابود کند، بلکه تعریف یک قلعه خوب را تغییر داد.

در جریان محاصره چند هفته‌ای قسطنطنیه توسط عثمانی‌ها در سال ۱۴۵۳، ده‌ها توپ دیوارهای شهر را زیر آتش گرفتند.
در این میان، «باسیلیکا» سرآمد دیگر توپ‌ها بود که به بزرگ‌ترین توپ تاریخ بدل شد. موزه تاریخی پانورامای ۱۴۵۳

از قلعه به دژ
در جنگ‌های قرون وسطی، قدرت دفاعی تا حد زیادی با ارتفاع و ضخامت دیوار سنجیده می‌شد. اما در عصر توپخانه، معیارهای دیگری اهمیت پیدا کردند. دژهای جدید باید می‌توانستند در برابر گلوله‌های توپ مقاومت کنند، سطح کمتری برای هدف‌گیری مستقیم در اختیار دشمن قرار دهند، امکان شلیک متقابل به مهاجمان را فراهم کنند، نقاط کور کمتری داشته باشند و نیروهای مدافع را پشت خاکریزها و دیوارهای ضخیم‌تر محافظت کنند. این تغییرات در نهایت به شکل‌گیری نسل جدیدی از استحکامات نظامی در اروپا کمک کرد.
سلاحی که فقط دیوارها را نشکست
اهمیت توپ باروتی فقط در قدرت تخریب آن نبود. این سلاح اقتصاد جنگ، معماری دفاعی و روش محاصره شهرها و قلعه‌ها را نیز تحت تأثیر قرار داد. تا پیش از آن، یک دیوار مستحکم می‌توانست یک ارتش مهاجم را برای مدت طولانی متوقف کند. اما با پیشرفت توپخانه، مهاجم می‌توانست به جای تلاش برای عبور از دیوار، آن را هدف قرار دهد و به‌تدریج شکافی ایجاد کند.
این تغییر، یکی از مهم‌ترین نمونه‌های تأثیر فناوری بر جنگ است. یک سلاح جدید نه‌تنها شیوه حمله را تغییر داد، بلکه مدافعان را مجبور کرد کل مفهوم استحکامات را از نو تعریف کنند. به همین دلیل، توپ باروتی را می‌توان یکی از فناوری‌هایی دانست که فاصله میان جنگ قرون وسطایی و جنگ مدرن‌تر را کوتاه کرد. سلاحی که نشان داد حتی قدرتمندترین دیوارها نیز اگر برای فناوری جدید ساخته نشده باشند، می‌توانند از بزرگ‌ترین مزیت دفاعی به یک نقطه‌ضعف تبدیل شوند.
۵۸۳۲۳ منبع:‌ خبرآنلاین