پازل عملکردی دولت چهاردهم در پایان سال دوم/ چرا ریاست جمهوری برای پزشکیان آسان نمود اول ولی افتاد مشکلها…
نیلوفر مولایی: قصد داشت تا با وفاق با سیاسیون، فیلترینگ را از سر راه مردم بردارد و با مذاکره با آمریکا و حل مشکلات اقتصادی، رئیسجمهور متفاوت و بهتری برای مردم باشد. روزگار اما بر وفق مراد او نچرخید. اول، آوار جنگ و ترورهای مقامات مهم در کشور و سپس ناترازیها و درگیری با تندروها بر سرش فروریخت تا مسعود پزشکیان لقب بدشانسترین رئیسجمهور کشور را از آن خود کند.
هرچند که پیش از پزشکیان، رؤسایجمهور دیگری مانند حسن روحانی و حتی ابراهیم رئیسی هم برای دورهای به عنوان رؤسایجمهور بدشانس در کشور لقب گرفته بودند، اما بررسی کارنامه ریاستجمهوری پزشکیان نشان میدهد که او با بحرانها درگیر است. چنانچه یکبار هم از ناملایمتهای کشور گلایه کرده و گفته بود: «ما که بدجوری هم گیر هستیم. از روزی که هستیم، مصیبت میبارد و دستبردار هم نیست.»
روزهای سخت پزشکیان
سالی که گذشت برای مردم سال خوبی نبود، برای مسعود پزشکیان هم همینطور. سالی که علاوه بر گرانیها و نگرانیها درباره قطعی آب و برق، با اعتراضات و حوادث تلخ دیماه همراه شد و جنگ ۱۲ روزه در خردادماه و جنگ ۴۰ روزه، تلخی آن را دوچندان کرد. شاید حتی بتوان این ادعا را کرد که از همان روزی که پزشکیان وارد پاستور شد، بختش را با خوشمرادی ننوشتند؛ شاهد این ادعا را هم میتوان استخاره معروفی دانست که هنگام ورود به دفتر ریاستجمهوری، با تفأل به قرآن، خطاب به محمد مخبر گفت: «این خیلی بد است.»
ترور ناگهانی یک مهمان در ایران
«پزشکیانِ نماینده» که دیگر تبدیل به «پزشکیانِ رئیسجمهور» شده بود، اوقات آرامی را که ۱۶ سال حضور در بهارستان برای او به ارمغان آورده بود، نگذراند. اوج ناآرامیهای رئیس دولت چهاردهم در صندلی شماره یک پاستور از زمانی آغاز شد که هنوز ۲۴ ساعت از مراسم تحلیف او در مجلس نگذشته بود که اسماعیل هنیه، رئیس دفتر سیاسی حماس که مهمان مراسم تحلیف رئیسجمهور بود، در محل اقامت خود در تهران هدف ترور اسرائیل قرار گرفت؛ تروری که نشان از آغاز روزهای ناآرام رئیس جدید پاستور داشت.
پس از ترور اسماعیل هنیه در تهران، چهرههای مهم دیگر جبهه مقاومت مانند سید حسن نصرالله و یحیی سنوار از سوی اسرائیل هدف حمله قرار گرفتند. از این رو، پزشکیانی که پیش از این در رقابتهای انتخاباتی با سعید جلیلی، گفتمان صلح و مذاکره با غرب را نمایندگی میکرد، حالا در قامت رئیس شورای عالی امنیت ملی باید دستورکارهای تنش و تلافی نظامی را از نظر می گذراند. همان زمان نیز دولت بشار اسد که در موضوعات محور مقاومت تا چند سال قبلتر با ایران همسو بود، سقوط کرد و با فرار رئیسجمهور سوریه به روسیه، تحولات منطقهای شکل متفاوتی برای دولت چهاردهم پیدا کرد.
جدال با مجلس بر سر ظریف و عارف
اما تنشهای سیاسی پزشکیان زمانی شدت پیدا کرد که همکاران سابق او در مجلس، که از طیف تندرو و مخالف دولت و ریاست جمهوری اش بودند، روی خوشی به تصمیمات، وعدهها و انتخاب دولتمردانش نشان نمیدادند. اگرچه در زمان انتخابات اعضای کابینه چهاردهم، پزشکیان توانست به سلامت از موانع مجلسیها عبور کند و رأی اعتماد آنان را برای همه وزرای پیشنهادی خود کسب کند، اما از همان زمان هم مشخص بود که کار پزشکیان و مجلس یکدست اصولگرای تندرو آسان نخواهد بود. خاصه آنکه حضور افرادی چون محمدجواد ظریف، عبدالناصر همتی و محمدرضا عارف در دولت به مذاق آنان خوش نمیآمد و نمایندگان با بهانههایی چون بحث قانون مشاغل حساس و حتی افزایش قیمت ارز، خواهان برکناری آنان بودند.
جدال میان نمایندگان مجلس و دولت تا آنجایی پیش رفت که در آستانه آغاز سال ۱۴۰۴، عبدالناصر همتی، وزیر اقتصاد وقت، توسط نمایندگان استیضاح شد و محمدجواد ظریف هم به دلیل توصیه رئیس قوه قضائیه، از سمت خود به عنوان معاون راهبردی رئیسجمهور خداحافظی کرد. اقدامی که نشان داد وفاقی که رئیسجمهور به دنبال آن بود تا با همکاری همه نیروهای سیاسی کشور بتوانند به وعدههای خود عمل کنند، شکست خورده و او باید با مردمی که خواهان روی کار آمدنش بودند، وفاق میکرد.
اسب زین شده، صدای دولت را درآورد
روزهای ابتدایی که مسعود پزشکیان سکاندار قوه مجریه شده بود، طرفداران دولت سیزدهم که انتظار شکست در انتخابات ریاستجمهوری را نداشتند، مدام تأکید میکردند که اسب زینشدهای در اختیار دولت چهاردهم قرار گرفته است. اولین بار این تعبیر را روزنامه کیهان در مطلبی به کار برده و گلستانی را توصیف کرده بود که دولت ناتمام سیزدهم برای دولت بعد به یادگار گذاشته است.
اما در میان خویشتنداری دولت چهاردهم برای عدم پاسخ به مخالفان خود، مسعود پزشکیان در اولین گفتوگوی تلویزیونی خود با مردم، بدون شرح کامل وضعیت کشور، در یکی دو جمله گفت: «میگفتند ما وارث چیز خوبی شدیم اما پولی در آن نیست. نمیخواهم گلایه کنم اما واقعیت این است که از مقام معظم رهبری اجازه گرفتیم مقداری از صندوق توسعه ملی برداشت کنیم تا بدهیها را از محل آن تسویه کنیم.»
اگرچه پزشکیان خیلی سربسته به دستاوردسازیهای طرفداران دولت سیزدهم واکنش نشان میداد، اما عبدالناصر همتی، وزیر وقت اقتصاد در سال ۱۴۰۳، اسب زینشده را تورم ۴۰ درصدی و نرخ ارز ۶۰ هزار تومانی توصیف کرده بود. همتی میزان کسری بودجه را ۲۰ تا ۳۰ درصد، نرخ بیکاری را ۱۲ تا ۱۳ درصد و رشد اقتصادی را چهار و نیم درصد اعلام کرد و آذرماه ۱۴۰۳، مرکز پژوهشهای مجلس گزارشی منتشر کرد که نشان میداد در چهار ماه ابتدایی این سال، کسری بودجه دولت ۱۹ هزار میلیارد تومان، معادل ۲۳ درصد بوده است.
ناترازیهای انرژی هم از دیگر بداقبالیهای دولت پزشکیان بود. ناترازی برق در سال ۱۴۰۳ نسبت به سالهای گذشته تشدید شده بود و آمارهایی که پس از تحویل دولت به پزشکیان منتشر شد، نشان میدهد کشور فقط در مورد برق، معادل تولید ۱۶ نیروگاه اتمی بوشهر ناترازی داشته است. در زمینه برق با ناترازی ۳۳ درصدی و ۳۵ درصد ناترازی در زمینه گاز روبهرو بود. این نسبت در ارتباط با بنزین و گازوئیل به ترتیب ۲۰ و ۵ درصد ذکر شده است که مجموعا سالانه ۲۰ میلیارد دلار به کشور صدمه میزند. حال آنکه مجلس همچنان با دولت سر ناسازگاری داشت و لایحه دولت برای در اختیار گرفتن تغییر ساعت رسمی کشور را رد کرد و اجازه نداد دولت با یک ساعت جلو بردن ساعت رسمی، از ناترازیها بکاهد؛ اقدامی که میتوان آن را به نوعی کارشکنی علیه دولت برشمرد.
ناترازی برق در سال ۱۴۰۴ به نسبت سال قبل تشدید پیدا کرد و آنطور که خبرگزاری مهر گزارش داده بود، اوج تقاضای مصرف برق کشور در سال ۱۴۰۴ به ۴۶ هزار و ۳۶۹ مگاوات رسیده بود. از دیگر ناسازگاریهای مجلس با دولت، بحث استیضاح عباس علیآبادی، وزیر نیرو، به دلیل مسائل ناترازیها بود. هرچند که علیآبادی از وزرای دولت سیزدهم بود که زمانی مقبولیت زیادی میان نمایندگان داشت و حتی توانست با کسب ۲۵۵ رأی راهی وزارت نیرو در دولت چهاردهم شود، اما در پی وضعیت قطعی برق و خالی شدن سدهای کشور، مورد خشم و غضب آنان قرار گرفت. او حتی هنگام ارائه گزارش درباره وضعیت کشور در صحن علنی مجلس گفت: «خدا شهید رئیسی را رحمت کند. در تابستان آخر (۱۴۰۲) ملاحظات بسیاری وجود داشت که آنها را در نظر گرفتیم. حتی اقدامی که دشمن در حوزه خطوط گاز انجام داد را جایی اعلام نکردم. میدانید که آن اقدام چه بود، البته جلسه علنی است و مایل نیستم اطلاعاتی که نباید مطرح شود را باز کنم. آنچه که ما تحویل گرفتیم، مخازن خالی بود. امسال همکاران من در وزارت نفت، مخازن را به وضعیت خوبی رساندند. البته ما در این حوزه فقط وظیفه پیگیری داریم.»
همچنین عدم بارش باران و سدهای خالی از آب، از دیگر مشکلات دولت چهاردهم بود. اظهارات پزشکیان درباره آنکه «اگر تا آذرماه در تهران باران نبارد، باید آب را جیرهبندی کنیم؛ اگر باز هم نبارید، باید تهران را خالی کنیم.» به نگرانیهای افکار عمومی افزوده بود.
اینترنت و خلف وعده آقای رئیس جمهور
۱۴۰۴ اما برای پزشکیان سال دردسرسازی بود؛ رخدادهای پیشبینینشده هزینه زیادی برایش ایجاد کرد و یکییکی تبدیل به موانعی مقابل اجرای وعدههای انتخاباتیاش شدند. اجرای رفع فیلترینگ که از مهمترین وعدههای او به مردم در مناظرات انتخاباتی بود، با مخالفتهای زیادی همراه بود. با این حال، پزشکیان توانست در گام اول، مسدودیتهای دو پلتفرم واتساپ و گوگلپلی را در دی ماه ۱۴۰۳ بردارد.
اما زمانی که همه منتظر اجرای گام دوم رفع فیلترینگ، یعنی باز شدن قفل فیلتر تلگرام و یوتیوب بودند، نه تنها این اتفاق نیفتاد، بلکه حتی اینترنت در سال ۱۴۰۳ طی سه دوره طولانی از سوی نهادهای امنیتی قطع شد؛ ابتدا در جنگ ۱۲ روزه، سپس در پی اعتراضات دیماه و در آخر هم از آغاز جنگ تحمیلی آمریکا و اسرائیل به کشور. بحث طبقاتی شدن اینترنت و اینترنت پرو هم که اخیراً از سوی مقامات کشور مطرح شده، بار دیگر با اعتراضات اعضای دولت، افکار عمومی و کارشناسان همراه شده است. در این میان، این سؤال از رئیسجمهور مطرح میشود که آیا زمانی که وعده رفع فیلترینگ میداد، نمیدانست که اختیاراتی برای اجرای این وعده مهم ندارد؟ از سوی دیگر، برخی شهروندانی که از رأیدهندگان به پزشکیان در انتخابات ریاستجمهوری بودند، تأکید داشته و دارند که: «آقای رئیسجمهور، این قرارمان نبود.» با این حال، زمانی که حدود 80 روز از شروع جنگ تحمیلی رمضان میگذشت، رئیسجمهور با تشکیل ستاد ساماندهی و راهبردی فضای مجازی، دستور بازگشایی اینترنتها را داد که با مخالفت برخی از اعضای شورایعالی فضای مجازی و شکایت آنان به دیوان عدالت اداری همراه شد؛ شکایتی که پس از گذشت چند روز از سوی دیوان رد شد.
اعتراضات سخت دیماه
نیمه دوم سال ۱۴۰۴، سال پرتبوتابی برای دولت چهاردهم بود. روزهایی که در آن هم قیمتها بهطور افسارگسیخته گران شد و هم بنزین سهنرخی. اقدامی که منجر به اعتراضاتی از سوی اهالی بازار و فعالان اقتصادی شد و در نهایت نیز رخدادهای غمانگیز در ۱۸ و ۱۹ دی رقم خورد. هرچند که دولت چهاردهم برای نخستین بار در ادبیات رسمی خود «اعتراضات مردمی» را به رسمیت شناخت، اما جانباختن تعداد زیادی از شهروندان، تلخی این ماه پرحادثه را دوچندان کرد.
در این زمان، حذف ارز ترجیحی کالاهای اساسی و پرداخت یک میلیون یارانه به هر فرد، از مهمترین اقدامات دولت بود که با واکنشهای زیادی از سوی کارشناسان همراه شد. برخی از آن حمایت کرده و این اقدام دولت را شجاعانه توصیف میکردند و برخی دیگر هم به لحاظ زمانی، انجام این جراحی را درست نمیدانستند.
جنگ، مکانیسم ماشه و ویرانیهایش
شاید آن زمانی که برای بار دوم، ترامپ توانست به عنوان رئیسجمهور به کاخ سفید برگردد، هیچکس مانند حسن روحانی معنای عبارت «دونالد ترامپ» را نمیدانست؛ رئیسجمهوری که در روزهای طلایی دولت تدبیر و امید در آمریکا ظهور کرده بود و هر آنچه روحانی کاشته بود را بر باد داده بود. با این حال، زمانی که او نامهای خطاب به رهبر انقلاب ارسال کرد و مجوز مذاکرات غیرمستقیم با آمریکا به واسطه عمان در خصوص پرونده هستهای ایران صادر شد، کمتر کسی پیشبینی میکرد که در میانه مذاکرات، اسرائیل در بهار سال ۱۴۰۴ ایران و شهرهای دیگر را هدف بمباران خود قرار دهد.
اقدامی که بار دیگر در زمان مذاکرات ایران و آمریکا در زمستان سال گذشته نیز تکرار شد و این بار، آمریکا و اسرائیل در نخستین روز حمله به کشور، بیت رهبری را هدف بمباران خود قرار دادند و حضرت آیتالله خامنهای، فرماندهان نظامی، مسئولان ارشد و برخی مردم غیرنظامی را به شهادت رساندند. تحریمهای مکرر علیه کشور، فعال شدن مکانیسم ماشه و اقدامات نظامی کشورهای عربی علیه ایران، محاصره دریایی توسط آمریکا نیز شرایط اداره کشور را برای رئیس دولت سختتر کرده بود.
با این حال، آنچه که به یک نقطه طلایی در دوران ریاست جمهوری پزشکیان تبدیل شده است، امضای او و رئیسجمهور آمریکا پای یک تفاهمنامه 60 روزه است. اقدامی که برای اولینبار در تاریخ انقلاب رقم خورده است. در واقع، با وجود مخالفتهای فراوان از سوی دلواپسان و برخی از نمایندگان مجلس، اعضای شورایعالی امنیت ملی با اجازه رهبرانقلاب به تفاهمی 60 روزه با آمریکا رأی مثبت دادند که تاحدودی منجر به آزادی داراییهای ایران، ایجاد صندوق سرمایهگذاری در کشور شده و بخشی از تحریمهایی نفتی را معلق کرده است. با این حال، باید دید تفاهمی که پزشکیان به خاطر امضای آن تهدید به قتل شد، میتواند به توافق نهایی تبدیل شده و پایان تحریمها را رقم بزند یا خیر.
پزشکیان به چه فکر میکند؟
از سوی دیگر، نباید فراموش کرد که مسعود پزشکیان، علیرغم تمام مشکلاتی که از زمان ریاستجمهوریاش با آنها دستوپنجه نرم میکند، توانست با قانون عفاف و حجاب که از سوی تندروها نوشته شده بود مقابله کند و دو لایحه پالرمو و CFT را در مجمع تشخیص به تصویب برساند. اقدامی که بار دیگر سبب درگیری میان او و تندروها شد و بارها مخالفانش را در اعتراض به این تصمیمات به خیابان کشاند. شایعه استعفای رئیسجمهور، تشبیه او به بنیصدر و طرح عدم کفایت سیاسی او که از سوی برخی نمایندگان مجلس پیگیری میشد نیز ناشی از همین اقدامات بود.
از سوی دیگر، بحرانهای محیطزیستی، آتشسوزی جنگلهای هیرکانی و گرانیهای اخیر ناشی از شرایط جنگی و … که پزشکیان میراثدار آنهاست را نمیتوان نادیده گرفت. شاید این روزها حسن روحانی و سیدمحمد خاتمی که هر چند روز یکبار گرفتار بحران میشدند، احساس کنند که یکی بدشانستر از آنان هم وجود دارد؛ مسعود پزشکیان که از روز تحلیفش حتی یک شب آرام نداشته است. یا شاید پزشکیان هم در دل آرزو کند که کاش همانند انتخابات ریاستجمهوری ۱۴۰۰، از سوی شورای نگهبان ردصلاحیت شده بود تا وارث این بحرانها نباشد.
۳۱۲۱۵
